Wszyscy znamy powiedzenie “ale z Ciebie narcyz”, jednak jak rozpoznać narcyza?

Pacjenci  cierpiący na opisywane zaburzenie są „zakochani” głównie w sobie. Mają tendencję do poczucia wyższości i przekonania o swojej wyjątkowości, niepowtarzalności. Wymagają od otoczenia, aby ich podziwiano, chwalono i traktowano w sposób uprzywilejowany. Wobec innych chorzy bywają wyniośli, aroganccy. Nie zwracają uwagi na potrzeby otaczających ich ludzi.

Czym jest osobowość narcystyczna (narcyzm)

Osobowość możemy określić jako stosunkowo stabilne, psychiczne i behawioralne właściwości jednostki, jej sposób patrzenia na świat i odniesień do niego. Jest niezmienna w różnych sytuacjach. Zaburzenia osobowości zwykle objawiają się jako negatywne nastawienie do świata, wycofanie czy nadmierna chęć kierowania innymi. Osoby takie są zwykle nieelastyczne, nie potrafią się dostosować do grupy. A co za tym idzie, powoduje to problemy w funkcjonowaniu społecznym i zawodowym. Zaburzenia osobowości możemy określić jako trwałe wzorce niefunkcjonalnego postępowania.

Istota narcyzmu

Narcystyczne zaburzenie osobowości (ang. narcissistic personality disorder, NPD) jest zaburzeniem osobowości obejmującym wszechobecny wzorzec wielkości (w fantazji lub zachowaniu) czy stałą potrzebę podziwu i brak empatii. Ludzie z tym schorzeniem są często opisywani jako aroganccy, egocentryczni, manipulujący i wymagający. Mogą być przekonani, że zasługują na specjalne traktowanie. Cechy te zazwyczaj pojawiają się we wczesnej dorosłości i bywają widoczne zarówno w kontaktach zawodowych, jak i w innego typu relacjach. Narcystyczne zaburzenie osobowości występuje prawie u 1 proc. populacji ogólnej. Jak wskazują naukowcy, częściej dotknięci są nim mężczyźni.

Przyczyny narcystycznego zaburzenia osobowości nie są znane

Podejrzewa się, że mogą za nie odpowiadać czynniki wynikające z relacji z rodzicami. Brak pożądanej akceptacji osiągnięć potomka czy przeciwnie, nadmierne chwalenie jest wskazywane jako możliwy czynnik etiologiczny zaburzenia.

Objawy narcyzmu

Podstawowym objawem tego zaburzenia jest poczucie bycia lepszym od innych. Chory uważa, że wszystko mu się należy, każdy ma go podziwiać, bo jest jedyny w swoim rodzaju. Co więcej, jest bardzo skupiony na sobie, nie zwraca uwagi na potrzeby i uczucia innych. W drugą jednak stronę jest wręcz przeciwnie. Osoba z narcystycznym zaburzeniem osobowości jest bardzo wrażliwa na oceny innych i przywiązuje do nich dużą wagę. Wobec otoczenia pacjenci bywają aroganccy, nieprzyjemni, co więcej mają tendencję do poniżania, pogardy. Osoby z opisywanym zaburzeniem mają także skłonności do obwiniania innych za swoje problemy. Dodatkowo, zazdrość  nie jest im również obca. Chorzy nie doceniają tego co sami rzeczywiście osiągnęli, tylko patrzą na dokonania otoczenia.
Diagnozą tego typu zaburzeń zwykle zajmuje się psychiatra lub psycholog. Stawia ją na podstawie obserwacji pacjenta, wywiadu oraz po przeprowadzeniu odpowiednich testów. Według Klasyfikacji DSM V  kryterium rozpoznawania narcystycznego zaburzenia osobowości stanowi stały wzorzec zachowań i reakcji emocjonalnych, związany z poczuciem wyższości (w wyobraźni i zachowaniu), potrzebą bycia podziwianym i brakiem zdolności do współodczuwania. Rozpoczyna się u młodych dorosłych i występuje w różnych warunkach.

Charakterystyka osobowości narcystycznej

Charakteryzuje się co najmniej pięcioma z poniższych objawów:
1. Wielkościowe przekonanie co do swojej wartości (np. wyolbrzymianie swoich osiągnięć i talentów, oczekiwanie bycia lepiej traktowanym niż inni, pomimo braku znaczących osiągnięć).
2. Pochłonięcie wyobrażeniami o nieograniczonych: sukcesie, władzy, doskonałości, pięknie lub miłości idealnej.
3. Przekonanie o byciu kimś wyjątkowym i niepowtarzalnym.
4. Potrzeba bycia rozumianym wyłącznie przez osoby (lub instytucje) o wysokim statusie społecznym, zdolność do przebywania wyłącznie w towarzystwie takich osób.
5. Nadmierne pragnienie bycia podziwianym.
6. Poczucie bycia uprzywilejowanym (tzn. irracjonalne oczekiwanie bycia szczególnie traktowanym lub zakładanie z góry, że różne oczekiwania zostaną spełnione).
7. Wykorzystywanie innych osób do osiągnięcia swoich celów.
8. Brak zdolności współodczuwania: niechęć do rozpoznawania lub identyfikowania się z uczuciami albo potrzebami innych osób.
9. Częste poczucie zazdrości wobec innych lub przekonanie o tym, że to inni są zazdrośni.
10. Arogancka, wyniosła postawa lub zachowanie.

Sposoby leczenia narcyzmu

W przypadku innych zaburzeń osobowości, tak i tutaj, dominującym sposobem leczenia jest psychoterapia oraz niekiedy farmakoterapia. Ta ostatnia, w przypadku narcyzmu pomaga przy zwalczaniu objawów współchorobowych, tzn. lęku, depresji, gdzie pomocne są środki przeciwdepresyjne.
Terapia psychologiczna z kolei polega na interwencjach grupowych i indywidualnych. Pierwsze z nich pomagają pacjentom o podobnych problemach, dostrzec u innych członków swoje nieprawidłowe wzorce zachowań i je zmieniać. Czasami stosowana jest także terapia par – osoby, są proszone o odegranie ról czy też o zamienienie się nimi. Następnie ich zachowania zostają omawiane.
Terapia indywidualna bywa trudna, ze względu na pojawiający się zazwyczaj problem chorego z zaufaniem do psychologa i niską motywacją do wprowadzania w życie  zmian.
Powikłaniami narcystycznego zaburzenia osobowości mogą być m.in.: niechęć innych wobec chorego, czasami odsuwanie się od niego, ze względu na niepożądany sposób bycia czy wynikające z zachowania pacjenta problemy w życiu zawodowym.  

Pamietaj!

Wszyscy różnimy się od siebie wieloma cechami.

Powinniśmy się cenić i być z siebie dumni. Róbmy to w odniesieniu do realnych sukcesów. Jeżeli niepokoją cię niektóre Twoje objawy, które są podobne do tych opisanych powyżej. Skonsultuj to ze specjalistą.

Narcyzm – szybki test

Odpowiedz na następujące pytania:
Czy uważasz, że jesteś najlepszy?
Czy uważasz, że inni ludzie są gorsi od ciebie?
Czy nie zwracasz uwagi na uczucia innych?
Czy lubisz być podziwiany?
Czy uważasz, że należą ci się liczne przywileje?

Jeżeli odpowiedziałeś na TAK na przynajmniej 3 z 5 pytań, zalecamy konsultacje z psychologiem, ponieważ mogą u Ciebie występować objawy narcystycznego zaburzenia osobowości.

Osobowość narcystyczna a związki

Relacja z osobą o osobowości narcystycznej często na pierwszy rzut oka wydaje się niezwykle ekscytująca i pełna pasji. Narcyz potrafi na początku zasypywać partnera komplementami, zainteresowaniem i uwagą, co tworzy złudzenie idealnego związku. Z czasem jednak ta intensywność ustępuje miejsca chłodowi emocjonalnemu, krytyce i wykorzystywaniu. Partner zaczyna czuć się niewidoczny, ignorowany i obwiniany za wszystko, co nie idzie po myśli narcyza. Typowe jest przechodzenie od idealizacji do dewaluacji, czyli od wynoszenia drugiej osoby na piedestał do podważania jej wartości. W takiej relacji często pojawia się manipulacja, gaslighting oraz cykliczne odrzucenie, po którym narcyz potrafi ponownie uwodzić i wracać, wywołując emocjonalne uzależnienie.

Osobowość narcystyczna i inne zaburzenia osobowości

Narcystyczne zaburzenie osobowości często współwystępuje z innymi problemami natury psychicznej. Osoby narcystyczne mogą zmagać się z silnym lękiem przed odrzuceniem, co przypomina objawy zaburzenia borderline. Zdarza się także, że prezentują tendencje histrioniczne, czyli ogromną potrzebę pozostawania w centrum uwagi, lub objawy charakterystyczne dla zaburzeń antyspołecznych, takie jak brak poczucia winy i wykorzystywanie innych dla własnych celów. U wielu narcyzów, zwłaszcza tzw. ukrytych współwystępują również stany lękowe i depresyjne, wynikające z kruchego poczucia własnej wartości. Takie połączenie zaburzeń może utrudniać diagnozę i jednocześnie wpływa na trudności w leczeniu oraz funkcjonowaniu społecznym.

Narcyz ukryty w komunikacji. Jakich słów używa narcyz?

Narcyz nie zawsze ujawnia swoje cechy w sposób oczywisty, pełen arogancji i wyższości. Często robi to subtelnie, poprzez sposób komunikacji, który stopniowo obniża samoocenę rozmówcy. Typowe są zdania podważające uczucia i doświadczenia partnera, takie jak: „przesadzasz, źle to pamiętasz” albo „to wszystko twoja wina”. Narcyz chętnie przypisuje sobie sukcesy i umniejsza osiągnięcia innych słowami typu: „gdyby nie ja, nic by ci nie wyszło”. W relacji z narcyzem rozmówca może regularnie słyszeć, że powinien być wdzięczny za wszystko, co narcyz robi, a konflikty są przedstawiane zawsze w taki sposób, by winę przenieść na drugą stronę. Taka komunikacja stopniowo odbiera pewność siebie i sprawia, że osoba będąca po drugiej stronie zaczyna wątpić w własną wartość i swoje emocje.

Czy narcyzm jest uleczalny?

Narcystyczne zaburzenie osobowości nie jest w pełni „uleczalne” w taki sposób, jak rozumiemy to w przypadku wielu chorób. Możliwe jest jednak złagodzenie objawów oraz poprawa funkcjonowania w relacjach z ludźmi. Warunkiem jest chęć zmiany, która niestety rzadko pojawia się spontanicznie,  częściej dopiero w obliczu poważnego życiowego kryzysu, takiego jak rozstanie, utrata pracy czy samotność. Najczęściej stosowaną formą pomocy jest długoterminowa psychoterapia, która ma na celu stopniowe budowanie zdolności do empatii, regulowania emocji oraz przyjmowania krytyki bez poczucia zagrożenia dla własnego „ja”. Największym wyzwaniem terapeutycznym jest to, że narcyz zwykle nie widzi problemu w sobie, lecz w otoczeniu, co utrudnia podjęcie i utrzymanie leczenia.