Właściciele gabinetów medycyny estetycznej często mają wątpliwości dotyczące kluczowych kwestii prawnych związanych z prowadzeniem działalności. Lek. med. Izabela Wierzbicka, która prowadzi własną klinikę, zadała prawniczce najważniejsze pytania dotyczące m.in. dokumentacji medycznej, obowiązków informacyjnych lekarzy czy zasad wykonywania zabiegów. Zapraszamy do lektury.
Anna Iłowiecka
Prawniczka kancelarii Fairfield, świadczącej kompleksową pomoc prawną, w szczególności dla branży ochrony zdrowia. Specjalizuje się w zagadnieniach dotyczących odpowiedzialności podmiotów leczniczych oraz osób wykonujących zawody medyczne. W swojej codziennej praktyce zajmuje się także doradztwem na rzecz firm farmaceutycznych oraz podmiotów z sektora ochrony zdrowia, w tym branży wyrobów medycznych.
lek. med. Izabela Wierzbicka
Lekarka medycyny estetycznej, właścicielka prestiżowej kliniki LA Beauty w Szczecinie, certyfikowana trenerka Merz Aesthetics, a także edukatorka z pasją łącząca świat nauki z biznesem. Specjalizuje się w zaawansowanych technikach modelowania ust, biostymulacji oraz naturalnych efektach, które budzą zaufanie zarówno wśród pacjentów, jak i innych specjalistów. Pomysłodawczyni i organizatorka BEAM Congress.
Czy pacjent może wykonać zdjęcia swojej dokumentacji medycznej?
Tak, pacjent jest uprawniony do utrwalenia dokumentacji medycznej za pomocą zdjęć. W dobie cyfryzacji i wszechobecnej „smartfonizacji” wykonanie zdjęć dokumentacji medycznej przy użyciu np. telefonu komórkowego staje się jedną z najbardziej praktycznych i wygodnych form udostępnienia jej pacjentowi. Prawo pacjenta do dokumentacji medycznej (a w zasadzie: prawo dostępu do dokumentacji medycznej i prawo ochrony danych osobowych zawartych w owej dokumentacji) jest jednym z fundamentalnych uprawnień po stronie pacjenta i stanowi swoistą emanację prawa do informacji.
Formy udostępniania dokumentacji medycznej zostały przez ustawodawcę unormowane w art. 27 ustawy z 6 listopada 2008 roku o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta. Wśród wymienionych tam sposobów udostępniania jako pierwsze jest wskazane udostępnienie do wglądu z zapewnieniem możliwości sporządzenia notatek lub zdjęć. W związku z tym uprawnienie pacjenta do sfotografowania dokumentacji medycznej wynika wprost z przepisów prawa.
Z perspektywy podmiotu udostępniającego dokumentację kluczowe jest, by cały proces był należycie kontrolowany i nadzorowany przez upoważnioną osobę. Należy pamiętać, że dokumentacja medyczna, udostępniona do wglądu pacjentowi, musi być odpowiednio zabezpieczona przed jej uszkodzeniem, zniszczeniem, utratą lub dostępem osób nieuprawnionych. Dodatkowo należy chronić ją przed przerobieniem czy nawet zabraniem przez pacjenta. Ponadto, by zapewnić bezpieczeństwo i ochronę danych, istotne jest wdrożenie dodatkowych zabezpieczeń, takich jak uniemożliwienie dostępu do innych kart lub dokumentów, które nie są objęte wnioskiem o udostępnienie dokumentacji. Może bowiem się zdarzyć, że z wnioskiem o udostępnienie dokumentacji medycznej zgłosi się osoba upoważniona przez pacjenta jedynie do określonej części dokumentacji. Dlatego też dokumenty, które nie są objęte wnioskiem, muszą być w pełni chronione przed przypadkowym lub celowym ujawnieniem.
Ważnym elementem w tym procesie jest także rzetelne odnotowanie faktu wykonania zdjęć przez pacjenta. Wewnętrzna dokumentacja placówki medycznej powinna zawierać notatkę o tym, kiedy, przez kogo i w jakim celu wykonano jej zdjęcia. Może to obejmować również rejestrację daty, godziny, a także szczegółów dotyczących zabezpieczeń podjętych w celu ochrony dokumentacji.
Na czym polega rozszerzony obowiązek informacyjny nałożony na lekarza w związku z wykonywaniem zabiegu medycyny estetycznej?
Zgodnie z dominującym stanowiskiem doktryny przy wykonywaniu zabiegów o charakterze wyłącznie upiększającym pacjent powinien otrzymać informację o szerszym zakresie niż w przypadku ingerencji o charakterze terapeutycznym. Informację taką należy rozbudować przede wszystkim o następstwa zabiegu, w tym związane z nim ryzyka. Wskazuje się, że pacjent powinien w zasadzie zostać poinformowany o wszystkich potencjalnych następstwach zabiegu, nawet tych występujących rzadko. Jednakże w praktyce przekazanie pacjentowi absolutnie wszystkich informacji na temat ryzyka i możliwych powikłań jest znacznie utrudnione, a niekiedy wręcz niemożliwe. Dlatego też można odnaleźć w piśmiennictwie odmienne głosy, zgodnie z którymi przed wykonaniem zabiegu medycyny estetycznej, a także przed każdą inną ingerencją medyczną, należy poinformować pacjenta o następstwach typowych oraz takich, które wprawdzie występują rzadko, ale mogą nieść za sobą istotny uszczerbek na zdrowiu i jednocześnie nie można ich wykluczyć.
Wyjaśnienia wymagają tutaj dwie kwestie: kiedy następstwo należy traktować jako typowe i jakie ryzyko określa się mianem poważnego. W odniesieniu do typowości skutków powinniśmy oceniać ją w relacji do częstotliwości występowania. Wskazuje się, że typowymi będą takie następstwa, które występują w przypadku pięciu i więcej procent pacjentów. Z kolei poważnym ryzykiem, o którym specjalista jest obowiązany poinformować pacjenta mimo rzadkości występowania są ryzyko zgonu lub ciężkiego rozstroju zdrowia.
Co istotne przy wykonywaniu zabiegów medycyny estetycznej, poza powyższymi informacjami profesjonalista powinien w szczególności skierować uwagę pacjenta na ryzyko nieosiągnięcia satysfakcjonującego go efektu wizualnego. Nierzadko bowiem pacjenci zgłaszają się do lekarzy z określoną wizją swojego wyglądu, którą chcieliby uzyskać za sprawą ingerencji medycznych.
Dodatkowo, z uwagi na fakt, że część zabiegów upiększających nie przynosi trwałego efektu, należy poinformować pacjenta o średnim czasie utrzymywania się efektów oraz okolicznościach, które mają istotny wpływ na wydłużenie czy też skrócenie tego czasu. Jako przykład można tu wskazać procedury wykorzystujące kwas hialuronowy czy toksynę botulinową, których działanie podlega ograniczeniom czasowym, a czas utrzymywania się efektów jest w pewnej mierze uzależniony także od indywidualnych predyspozycji pacjenta, postępowania pozabiegowego oraz stylu życia.
Czy można wykonać zabieg medycyny estetycznej osobie niepełnoletniej za zgodą tylko jednego z rodziców?
Z uwagi na niepodjęcie się przez ustawodawcę kompleksowego uregulowania statusu zabiegów medycyny estetycznej uznaje się, że do wyrażenia zgody na podjęcie takiej interwencji u osoby niepełnoletniej zastosowanie znajdą na zasadzie analogii regulacje odnoszące się do zgody na udzielenie świadczenia zdrowotnego. W związku z tym zgoda powinna być wyrażona przez przedstawiciela ustawowego małoletniego. Zgodnie z ustawą z 25 lutego 1964 roku Kodeks rodzinny i opiekuńczy, gdy władza rodzicielska przysługuje obojgu rodzicom, każde z nich jest uprawnione do jej wykonywania. Jednakże o istotnych sprawach dziecka rodzice rozstrzygają wspólnie. W przypadku braku porozumienia między nimi decyzja jest podejmowana przy udziale sądu opiekuńczego.
Uwzględniając powyższe, do skutecznego wyrażenia zgody na udzielenie świadczenia zdrowotnego wystarczająca jest co do zasady zgoda tylko jednego z rodziców, przy czym jest wymagane uzgodnienie przez nich wspólnego stanowiska. Pogląd ten pozostaje aktualny w przypadku zabiegów medycyny estetycznej. Dopiero gdy stanowiska rodziców są sprzeczne, konieczne jest zezwolenie sądu opiekuńczego, które powinno poprzedzać wyrażenie zgody.
Jeśli chodzi o wiek osoby niepełnoletniej, to w przypadku dziecka, które nie ukończyło 16. roku życia, wystarczająca jest zgoda przedstawiciela ustawowego. Z kolei po ukończeniu 16 lat wchodzimy w reżim tzw. zgody podwójnej, w której obok zgody przedstawiciela ustawowego konieczna jest zgoda samego małoletniego.
Niezależnie od powyższego należy mieć na uwadze, że wykonywanie zabiegów medycyny estetycznej, w szczególności tych pozbawionych celu leczniczego, pozostaje dyskusyjne i zawsze powinno być poprzedzone rozważeniem wszystkich okoliczności „za” i „przeciw” oraz długofalowych skutków. Zdaje się, że uwzględniając dobro małoletniego, a także fakt, że nastoletnie lata są okresem szczególnych zmian nie tylko w fizyczności jednostki, lecz także w jej psychice, zabiegi u osób w tym wieku powinny być ograniczone do niezbędnego minimum. W zakres ten będą wpisywać się zabiegi mające na celu pozbawienie małoletniej osoby kompleksów, które w efekcie przełożą się na poprawę samopoczucia. Nie wydaje się jednak, by było tu miejsce na przeprowadzanie zabiegów estetycznych o charakterze ściśle upiększającym. Tego typu zabiegi powinny być stosowane w ograniczonym zakresie, po dokonaniu każdorazowej oceny ryzyka powikłań oraz uwzględnieniu dobra małoletniego, dopuszczalne u osób, które ukończyły 16 lat.
Czy lekarz może odmówić przeprowadzenia zabiegu u pacjenta, który zataja wykonane poprzednio zabiegi, podczas gdy inne wnioski płyną z diagnostyki obrazowej?
Współpraca między lekarzem a pacjentem powinna opierać się na efektywnej komunikacji, szczerości i wzajemnym zaufaniu. Tylko takie podstawy dają podwaliny do sukcesu terapeutycznego, który w efekcie będzie satysfakcjonujący dla obydwu stron. Niestety, w rzeczywistości nierzadko dochodzi do sytuacji, w których pacjent zataja lub przedstawia nieprawdziwe informacje co do własnej historii zabiegowej. Pobudki działania pacjenta mogą być w takim przypadku bardzo różne. Może wynikać to z zakłopotania i zawstydzenia, ale niekiedy pacjent działa w dany sposób z obawy przed odmową wykonania zabiegu. Szczególnie ta druga sytuacja niesie za sobą ryzyko negatywnych następstw, ale oczywiście wszystko zależy od konkretnych okoliczności. W praktyce profesjonaliści często wskazują na problem osób nadużywających zabiegów medycyny estetycznej, które otrzymując odmowę w danej placówce, poszukują innego miejsca, by tam specjalista podjął się wykonania danej interwencji. Jeżeli z obserwacji zewnętrznej czy też wprost z diagnostyki obrazowej wynika, że pacjent nie przedstawia lekarzowi wiarygodnej informacji o swojej historii zabiegowej, a jest zaplanowane wykonanie interwencji, której połączenie z zatajonym zabiegiem wiąże się z ryzykiem negatywnych skutków dla pacjenta – specjalista nie powinien podejmować się takiego zabiegu. Jednocześnie należy poinformować pacjenta o przyczynach leżących u podstaw takiej decyzji. Ponadto jest wskazane uświadomienie pacjenta o konsekwencjach zatajania istotnych informacji przed profesjonalistą, kładąc nacisk na podkreślenie, że stwarza to niebezpieczeństwo zarówno po jednej, jak i po drugiej stronie stosunku lekarz-pacjent.
Dodatkowo warto przypomnieć że nawet w sytuacji, w której pacjent miałby zostać poddany zabiegowi, co do którego nie ma przeciwskazania w związku z wcześniejszą ingerencją medyczną, specjalista jest uprawniony do skorzystania z prawa odmowy jego wykonania, jeżeli nie zachodzi przypadek niecierpiący zwłoki.
