Czym jest należyta staranność lekarza i jak wpływa na jego odpowiedzialność cywilną oraz karną? Sprawdź, jakie przepisy ją regulują, jak sądy oceniają działania lekarzy oraz dlaczego standard staranności w medycynie jest tak wysoki.
Anna Iłowiecka
Prawniczka kancelarii Fairfield, świadczącej kompleksową pomoc prawną, w tym w szczególności dla branży ochrony zdrowia. Specjalizuje się w zagadnieniach dotyczących odpowiedzialności podmiotów leczniczych oraz osób wykonujących zawody medyczne. W swojej codziennej praktyce zajmuje się także doradztwem na rzecz firm farmaceutycznych oraz podmiotów z sektora ochrony zdrowia, w tym branży wyrobów medycznych.
Obowiązek należytej staranności lekarza – podstawy prawne
Obowiązek postępowania z należytą starannością wobec pacjenta znajduje się zarówno w aktach o statusie ustawy, rozporządzenia, jak i w normach deontologicznych. W piśmiennictwie słusznie wskazuje się, że mimo mnogości źródeł tego obowiązku powinien on być rozumiany w sposób jednolity. Zgodnie z art. 4 ustawy o zawodzie lekarza i lekarza dentysty lekarz jest zobowiązany do wykonywania zawodu zgodnie ze wskazaniami aktualnej wiedzy medycznej, dostępnymi mu metodami i środkami zapobiegania, rozpoznawania i leczenia chorób, zgodnie z zasadami etyki zawodowej oraz z należytą starannością. Odbiciem tego obowiązku są uprawnienia pacjenta z art. 8 ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta, do otrzymania świadczeń zdrowotnych udzielonych z należytą starannością. Do należytej staranności odwołuje się także par. 3 ust. 2 rozporządzenia Ministra Zdrowia w sprawie ogólnych warunków umów o udzielanie świadczeń opieki zdrowotnej, zgodnie z którym świadczeniodawca jest obowiązany udzielać świadczeń świadczeniobiorcom z zachowaniem należytej staranności.
Znowelizowany w tym roku Kodeks Etyki Lekarskiej w art. 8 dotyczącym przeprowadzania i dokumentowania przez lekarza postępowania diagnostycznego, leczniczego lub zapobiegawczego konstruuje obowiązek działania przez lekarza z należytą starannością, zgodnie z aktualną wiedzą medyczną, poświęcając temu niezbędny czas. I choć przepisy etyki zawodowej nie wpisują się w poczet źródeł prawa powszechnie obowiązującego, to każdy lekarz jest obowiązany do ich przestrzegania, a standard w nich przewidziany wyznacza kierunek przy ocenie postępowania lekarza.
Należyta staranność lekarza w ujęciu prawie cywilnym i karnym
Obowiązek postępowania z zachowaniem należytej staranności spoczywa na lekarzu w aspekcie odpowiedzialności karnej i odpowiedzialności cywilnej. Jednocześnie jednak pozostaje on zróżnicowany pod względem charakteru prawnego oraz treści, bowiem odpowiedzialność prawną ponosi ten lekarz, któremu skutecznie zostanie wykazane, że dopuścił się naruszenia reguł ostrożności (w prawie karnym) lub obowiązku zachowania należytej staranności (w prawie cywilnym). Należyta staranność w Kodeksie cywilnym ma swoje źródło w art. 355 § 1 i 2, w ślad za którym dłużnik jest obowiązany do staranności ogólnie wymaganej w stosunkach danego rodzaju, a należytą staranność dłużnika w zakresie prowadzonej przez niego działalności gospodarczej określa się przy uwzględnieniu zawodowego charakteru tej działalności. Z kolei w przypadku prawa karnego należy sięgnąć do art. 9 §2 k.k., o brzmieniu: „czyn zabroniony popełniony jest nieumyślnie, jeżeli sprawca, nie mając zamiaru jego popełnienia, popełnia go jednak na skutek niezachowania ostrożności wymaganej w danych okolicznościach, mimo że możliwość popełnienia tego czynu przewidywał albo mógł przewidzieć”. Uchybienie lub zachowanie należytej staranności w przypadku cywilistyki będzie zatem przypisane zagadnieniu winy, a w karnistyce – kwestii bezprawności.
Jak ocenia się dochowanie należytej staranności przez lekarza?
Do oceny dochowania przez lekarza należytej staranności dochodzi przez proces polegający na porównaniu postępowania konkretnego lekarza w danych okolicznościach z modelowym zachowaniem lekarza w takiej sytuacji. Zgodnie z orzecznictwem wzorzec buduje się według obiektywnych kryteriów takiego poziomu fachowości, poniżej którego postępowanie danego lekarza należy ocenić negatywnie. Poziom fachowości jest zaś wyznaczony przez kwalifikacje (specjalizację, stopień naukowy), posiadane doświadczenie, charakter i zakres dokształcania się oraz poznawania nowych metod leczenia (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 10 lutego 2010 roku, sygn. akt V CSK 287/09). Zatem w zależności od tego, czy okaże się, że postępowanie lekarza odbiegało (negatywnie) od przyjętego wzorcowego zachowania, czy nie, uznaje się kolejno, że lekarz zachował lub nie zachował należytej staranności.
Powstały abstrakcyjny wzorzec postępowania jest obiektywny, a więc co do zasady nie uwzględnia się w procesie jego tworzenia okoliczności indywidualnych odnoszących się do danego lekarza. W praktyce oznacza to, że np. lekarz ortopeda nie może powoływać się na własne schorzenie związane z kręgosłupem jako okoliczność uniemożliwiającą mu prawidłowe przeprowadzenie zabiegu, gdyż przez podjęcie się jego przeprowadzenia potwierdza on, że jest w stanie przeprowadzić dany zabieg. Także w sytuacji, w której lekarz niebędący chirurgiem plastycznym podjąłby się operacji całkowitej korekty nosa, nie może on argumentować, że nie zachował należytej staranności z powodu, że nie jest specjalistą z tej dziedziny – skoro bowiem zdecydował się wykonać taką operację, to będziemy oceniać go tak jak chirurga plastycznego. Jednak nie oznacza to, że wzorzec jest ustalany z góry i przykładany szablonowo do każdej sprawy. Jak wskazano w niniejszym akapicie, zachowanie lekarza podlega ocenie w określonych okolicznościach, które istniały w chwili udzielania świadczenia zdrowotnego. W praktyce oznacza to uwzględnienie m.in. miejsca udzielania świadczenia zdrowotnego, tj. czy jest to nowoczesna placówka medyczna z najwyższej klasy wyposażeniem, czy może niewielka przychodnia w prowincjonalnym miasteczku; obecności innego personelu medycznego, dostępność do produktów leczniczych i wyrobów medycznych. Uwzględnienie tych wszystkich okoliczności ma na celu uniknięcie nieobiektywnej oceny postępowania lekarza. Dla przeprowadzenia procesu porównania zachowania konkretnego lekarza z abstrakcyjnym wzorcem postępowania sąd korzysta z opinii biegłego.
Jakiej staranności wymaga się od lekarza?
Odnosząc się do treści przytoczonego wcześniej art. 355 k.c., należyta staranność oczekiwana od lekarza jest starannością wymaganą w stosunkach danego rodzaju i w zależności od tego, jakie stosunki są przedmiotem oceny, różny będzie poziom oczekiwanej należytej staranności. Wykonując swój zawód, lekarz pełni swoistą pieczę nad zdrowiem i życiem człowieka, a więc nad takimi dobrami, którym społeczeństwo przypisuje szczególną i zarazem najwyższą wartość. Dlatego też w przypadku udzielania świadczeń zdrowotnych standard należytej staranności rysuje się na bardzo wysokim pułapie. Na poziom staranności oczekiwanej od lekarza wpływa ponadto wysokie ryzyko pojawienia się szkody, jej ewentualny rozmiar i charakter oraz niejednokrotnie nieodwracalność skutków. Nie sposób nie uwzględnić społecznego aspektu związanego z wykonywanym zawodem, a więc zaufanie, którym pacjent obdarza lekarza, ufając, że lekarz udzieli mu profesjonalnej i fachowej pomocy, bazując na specjalnej wiedzy i nabytych umiejętnościach. Na miarę staranności wymaganej od lekarza nie wpływa z kolei okoliczność, czy zobowiązanie ma charakter odpłatny (świadczenie jest spełniane w ramach publicznego systemu opieki zdrowotnej), czy nieodpłatny (świadczenie spełniane poza systemem).
Czy lekarza obowiązuje wyższy standard staranności?
W piśmiennictwie podkreśla się, że tzw. przeciętna staranność, która jest stawiana przed lekarzami, z uwagi na opisane wcześniej dobra chronione, nad którymi czuwa lekarz, istotnie różni się od staranności wymaganej od innych profesjonalistów. Niekiedy wprost wskazuje się, że jest to staranność podwyższona. Warto w tej kwestii zwrócić jednak uwagę na wyrok Sądu Najwyższego z dnia 10 lutego 2010 roku (sygn. akt V CSK 287/09), w którym podkreślono, że nie chodzi w zasadzie o staranność wyższą od przeciętnej staranności wymaganej od lekarza, ale o wysoki poziom przeciętnej staranności każdego lekarza jako staranności zawodowej.
Jak wygląda należyta staranność lekarza w praktyce – przykłady z orzecznictwa
Przegląd orzecznictwa dotyczącego zagadnienia zachowania należytej staranności przez lekarza pozwala wyprowadzić wniosek, że lekarz jest zobowiązany do zachowania jej nie tylko na każdym etapie leczenia pacjenta, lecz także przy każdym przejawie kontaktu z nim. W szczególności za zachowanie należytej staranności przyjmuje się prawidłowe przeprowadzenie wywiadu lekarskiego, rzetelne i szczegółowe prowadzenie dokumentacji medycznej, weryfikacja i skontrolowanie wyników badań zleconych pacjentowi, uzyskanie dostatecznych informacji na temat zastosowanego w procesie leczenia produktu leczniczego lub wyrobu medycznego, odpowiednio szczegółowe po informowanie pacjenta o dawkowaniu leków, potwierdzenie tożsamości pacjenta przed wykonaniem badania lub zabiegu czy skrupulatne sprawdzenie pola operacyjnego przed zakończeniem operacji.
