Minoksydyl to jeden z najczęściej stosowanych preparatów na wypadanie włosów i łysienie androgenowe. Choć początkowo był lekiem na nadciśnienie, dziś odgrywa ważną rolę w leczeniu różnych rodzajów utraty włosów. Dowiedz się, jak działa minoksydyl, kiedy warto go stosować, jaka jest jego skuteczność oraz jakie działania niepożądane mogą wystąpić podczas terapii miejscowej i doustnej.
Prof. dr hab. n. med. Magdalena Górska-Ponikowska
Specjalistka w dziedzinie medycyny i farmacji. Jej działalność naukowa koncentruje się na projektowaniu i badaniach klinicznych nowych leków oraz badaniach nad procesami starzenia się (gerontologia eksperymentalna). Kieruje Katedrą Chemii Medycznej na Gdańskim Uniwersytecie Medycznym. Dzięki jej staraniom utworzono w GUMedzie kierunek studiów podyplomowych trychologia kliniczna. Pełni także funkcję visiting professor na Uniwersytecie w Stuttgarcie oraz w I.E.ME.S.T. Institute.Jest twórczynią własnej marki kosmetyków.
Wprowadzenie – czym jest minoksydyl?
Minoksydyl został początkowo wprowadzony jako lek przeciwnadciśnieniowy, a odkrycie jego częstego działania niepożądanego, hipertrychozy, doprowadziło do opracowania formy miejscowej wspomagającej wzrost włosów. Dzisiaj minoksydyl jest powszechnie przepisywanym lekiem stosowanym w leczeniu problemów związanych z wypadaniem włosów. Przynosi znaczące korzyści pacjentom z zaburzeniami wzrostu włosów.
Do tej pory zarejestrowanym wskazaniem do stosowania minoksydylu jest leczenie łysienia androgenowego.Jest on jednak wskazany poza zarejestrowanym wskazaniem w leczeniu różnych zaburzeń włosów, jak również w celu zwiększenia wzrostu włosów na ciele. Chociaż minoksydyl podany miejscowo na skórę/skórę głowy jest uważany za skuteczną i bezpieczną opcję leczenia różnych zaburzeń włosów, w niektórych zastosowaniach potrzebne są dodatkowe dane oparte na faktach. Pomimo szerokiego zastosowania dokładny mechanizm działania minoksydylu nie jest jeszcze w pełni poznany [1-4].
Minoksydyl został po raz pierwszy wprowadzony jako lek doustny do leczenia ciężkiego i opornego nadciśnienia w latach 70. XX wieku [1]. Przypadkowo lekarze zauważyli odrastanie włosów i uogólnioną hipertrychozę u pacjentów łysiejących, co doprowadziło do opracowania minoksydylu w formulacji do podania miejscowego na skórę głowy do leczenia łysienia androgenowego – najpierw u mężczyzn, a następnie u kobiet. Na rynek 2% roztwór minoksydylu został wprowadzony w 1986 roku, a następnie w 1993 roku 5% roztwór. Pomimo licznych badań mechanizm leżący u podstaw działania minoksydylu wspomagającego wzrost włosów nie został jeszcze w pełni wyjaśniony.
Minoksydyl jest pochodną piperidyno-pirymidyny o następującej strukturze chemicznej: 2,6-diamino-4-piperidynopirymidyna-1-tlenek. Lek z minoksydylem dostępny na rynku w formie roztworu na skórę głowy. Zawiera on rozpuszczalniki, w tym wodę, a także etanol i glikol propylenowy, które służą jako nośniki zwiększające rozpuszczalność minoksydylu i działają jako promotory wchłaniania. Glikol propylenowy ułatwia skuteczne dostarczanie leku do mieszków włosowych, jednak jego częste wywoływanie miejscowego podrażnienia doprowadziło do opracowania postaci leku bez glikolu propylenowego t.j. piany oraz coraz bardziej popularnych preparatów recepturowych (aptecznych) [3].
Minoksydyl jest silnym wazodylatatorem, który otwiera kanały potasowe znajdujące się w mięśniach gładkich naczyń obwodowych, powodując hiperpolaryzację błony komórkowej. Aktywność kanałów potasowych wydaje się konieczna do przejścia do fazy G1 cyklu komórkowego i może odgrywać kluczową rolę w proliferacji komórek na wczesnym etapie. Teoria ta została dodatkowo potwierdzona wynikami badania na zwierzętach, w którym minoksydyl zwiększał syntezę DNA komórkowego i wspomagał proliferację komórek [1,2, 4-5,8].
Pozytywny wpływ minoksydylu na wzrost włosów wynika głównie z działania jego metabolitu, siarczanu minoksydylu. Enzym odpowiedzialny za metabolizm to sulfotransferaza, która znajduje się w mieszkach włosowych i której produkcja różni się osobniczo (jak wykazano na modelu zwierzęcym). Minoksydyl skraca fazę telogenu do 1–2 dni w porównaniu z około 20 dniami u grupy kontrolnej, co wykazano na modelu zwierzęcym. Zaobserwowano także wzrost tempa syntezy DNA w cebulkach włosów w fazie anagenu, co sugeruje, że minoksydyl stymuluje komórki wtórnych zarodków włosowych mieszków w fazie telogenu i powoduje szybkie przejście do fazy anagenu. Badania kliniczne u pacjentów z łysieniem androgenowym leczonych 2% lub 5% minoksydylem wykazały znaczącą poprawę wzrostu włosów i spadek ich wypadania, przy czym lepsze wyniki zauważono przy stosowaniu 5% formulacji. Hipertrychoza w obszarach nieleczonych sugeruje, że lek wydłużał okres anagenu u ludzi.
Wykazano, że minoksydyl działa nie tylko jako wazodylator, ale także środek przeciwzapalny, induktor szlaku sygnalizacyjnego Wnt/β-kateniny oraz antyandrogen. Badanie przeprowadzone na modelu komórkowym wykazało, że minoksydyl spowodował znaczne obniżenie ekspresji genu 5-α-reduktazy typu 2 (zmiana −0,22) w porównaniu z nietraktowanymi komórkami kontrolnymi. Co ważne, zaprzestanie leczenia może prowadzić do ponownej, stopniowej utraty włosów w ciągu 12 do 24 tygodni [8]. Minoksydyl do stosowanie miejscowego ma zarejestrowane wskazanie do leczenia androgenowego wypadania włosów [1-7] Ponadto jest stosowany poza wskazaniami w leczeniu wielu zaburzeń włosów, takich jak łysienie plackowate, łysienie bliznowaciejące i zaburzenia struktury włosa, a także w celu poprawy wzrostu owłosienia w innych obszarach, w tym brwi i brody.
Minoksydyl w leczeniu łysienia androgenowego
Jest ono łysieniem niezbliznowaciającym, w którym włosy terminalne przekształcają się we włosy miniaturyzowane. Zazwyczaj u mężczyzn łysienie objawia się cofaniem linii czołowej i przerzedzeniem wierzchołka, podczas gdy u kobiet wypadanie włosów charakteryzuje się zmniejszeniem gęstości włosów w okolicy wierzchołka bez zaangażowania linii czołowej, co jest znane również jako łysienie typu żeńskiego (FPHL, female patern hair loss) [1-8].
Testosteron odgrywa rolę w patogenezie łysienia androgenowego po przekształceniu w dihydrotestosteron przez 5-α-reduktazę. Jedna z metaanaliz wykazała, że miejscowe stosowanie minoksydylu we wszystkich stężeniach przynosiło lepsze rezultaty niż w grupie placebo. Pięcioletnie badanie z udziałem pacjentów leczonych 2% i 5% minoksydylem wykazało największy wzrost włosów po roku.
Przeprowadzono liczne badania kliniczne z zastosowaniem minoksydylu do stosowania miejscowego na skórę, który ma zarejestrowane wskazanie do leczenia androgenowego wypadania włosów [1-7] w różnych stężeniach i preparatach w celu sprawdzenia skuteczności formuły[1-8]. U mężczyzn z łysieniem androgenowym 5% minoksydyl wykazał istotny wzrost średniej różnicy w gęstości włosów w porównaniu z 2% minoksydylem i placebo. Wcześniejsza reakcja polegała na wzroście włosów o 45% większym w grupie z 5% minoksydylem w porównaniu z grupą z 2% minoksydylem w 48. tygodniu.
Zarówno 2%, jak i 5% minoksydyl wykazały obiecujące wyniki w FPHL. Jednak działania niepożądane, takie jak zapalenie skóry, bóle głowy i hipertrychoza, były częstsze przy stosowaniu 5% minoksydylu. Hipertrychoza może być problematyczna w szczególności u kobiet, dlatego u kobiet preferuje się 2% minoksydyl. Co ciekawe, 1% minoksydyl okazał się skuteczny u kobiet azjatyckich, wykazując istotny wzrost włosów w porównaniu z grupą placebo.
Podczas gdy doustny finasteryd (1 mg/d) jest zatwierdzonym przez FDA leczeniem łysienia androgenowego u mężczyzn, doustny minoksydyl i doustny dutasteryd nie zostały jeszcze zatwierdzone. Jednak lekarze coraz częściej stosują te dwa leki poza wskazaniami w leczeniu tej jednostki chorobowej.
Minoksydyl a łysienie plackowate
To choroba autoimmunologiczna mieszków włosowych, której obraz kliniczny obejmuje spektrum od ogniskowej, niebliznowaciejącej utraty włosów po całkowitą utratę włosów na skórze głowy (łysienie całkowite, alopecia totalis) i ciele (łysienie uogólnione, alopecia universalis)[6].
Obecnie jedynymi dwoma lekami zatwierdzonymi przez EMA w leczeniu łysienia plackowatego są baricytynib (inhibitor JAK 1/2) dla dorosłych oraz ritlecytynib (inhibitor JAK 3/TEC) dla osób w wieku 12 lat i starszych. Oba leki są zatwierdzone przez EMA dla pacjentów z ciężką postacią łysienia plackowatego[6]. Inne leki ogólnoustrojowe stosowane w leczeniu łysienia plackowatego poza wskazaniami obejmują glikokortykosteroidy, cyklosporynę, metotreksat i azatioprynę.
Doustny minoksydyl jest uważany za terapię wspomagającą, przy czym dostępne dane potwierdzają jedynie jego możliwą skuteczność [1-6].
Minoksydyl jest czasami stosowany poza wskazaniami jako monoterapia lub w połączeniu z innymi metodami leczenia. Minoksydyl był początkowo testowany u pacjentów z łysieniem plackowatym, jednak brakowało zadowalających danych dotyczących skuteczności. Monoterapia minoksydylem zastosowanym miejscowo na skórę głowy przynosiła niesatysfakcjonujące wyniki, ponieważ wzrost włosów stymulowany był jedynie w przypadku łagodnego, a nie ciężkiego stopnia choroby. Dwa randomizowane badania kontrolowane wykazały, że leczenie 3% roztworem minoksydylu w pewnym stopniu poprawiało odrastanie włosów w porównaniu z placebo. Wzrost włosów wykrywano wcześniej i stawał się gęstszy w miejscu leczenia, jednak u pacjentów z rozległym łysieniem plackowatym obserwowano niewielkie efekty lub ich brak.
Minoksydyl w przewlekłym telogenowym wypadaniu włosów
To powszechna niebliznowaciejąca forma łysienia charakteryzującą się nadmiernym wypadaniem włosów w fazie telogenu, wywołanym przez stresujące wydarzenia, takie jak poważna choroba czy operacja. Przewlekłe telogenowe wypadanie włosów definiuje się jako utratę włosów utrzymującą się ponad 6 miesięcy. Leczenie choroby może być frustrujące.
Przeprowadzono badania kliniczne nad stosowaniem minoksydylu miejscowo w leczeniu telogenowego wypadania włosów. Jednak to doustny minoksydyl może stanowić obiecującą opcję leczenia[1-10]. Niedawno przeprowadzono retrospektywną analizę wśród 36 kobiet z przewlekłym telogenowym wypadaniem włosów leczonych codziennie doustnym minoksydylem w dawkach od 0,25 do 2,5 mg. Zaobserwowano wyraźne zmniejszenie wypadania włosów po sześciu i 12 miesiącach [8, 9]. U niektórych pacjentek wystąpiły łagodne przypadki hirsutyzmu twarzy, zawroty głowy oraz zmiany ciśnienia krwi jako działania niepożądane.
Minoksydyl w łysieniu bliznowaciejącym
W przypadku łysienia bliznowaciejącego leczenie medyczne powinno być rozpoczęte jak najwcześniej. Celem leczenia jest zachowanie pozostałych mieszków włosowych i zatrzymanie postępu choroby.
W jednym małym retrospektywnym badaniu połączenie wysokiej mocy sterydów i minoksydylu podanych miejscowo nie wykazało istotnej poprawy. Jednak zmniejszenie wskaźnika nasilenia choroby u niektórych pacjentów może sugerować, że leczenie może spowolnić przebieg schorzenia. Minoksydyl do stosowania miejscowego był stosowany w leczeniu czołowego łysienia bliznowaciejącego – rodzaju łysienia bliznowaciejącego obejmującego linię włosów na czole i skroniach [1, 8, 10].
Innym rodzajem łysienia bliznowaciejącego, w którym poprawę wykazano po zastosowaniu minoksydylu do stosowania miejscowego, jest łysienie urazowe. Pacjenci, którzy nie reagowali na miejscowo zastosowany triamcynolon przez jeden rok, doświadczyło znaczącego wzrostu włosów przy stosowaniu samego 2% minoksydylu. W związku z tym miejscowy minoksydyl może być pomocny i może być stosowany jako lek wspomagający razem z innymi lekami w leczeniu łysienia bliznowaciejącego, co jednak wymaga dalszych badań [10].
Minoksydyl a łysienie po chemioterapii
Łysienie jest jednym z częstych skutków ubocznych chemioterapii. Jak wykazano w jednym z randomizowanych badań klinicznych 2% minoksydyl stosowany na całej skórze głowy dwa razy dziennie skrócił czas trwania łysienia o około 50 dni u pacjentów[8, 10, 11]. Lek był stosowany przez cały okres leczenia chemioterapią i aż do 4 miesięcy po jego zakończeniu. Jednak w części przypadków minoksydyl nie zapobiegł utracie włosów u pacjentów z nowotworami ginekologicznymi i guzami litymi leczonymi chemioterapią opartą na doksorubicynie. U pacjentek z rakiem piersi, które stosowały 5% minoksydyl dwa razy dziennie, nie zaobserwowano zadowalającego odrostu włosów po 6 miesiącach od rozpoczęcia leczenia[8, 11, 12]. W związku z tym rzeczywista skuteczność minoksidylu do stosowania miejscowego w łysieniu wywołanym chemioterapią wymaga dalszych badań.
Co ciekawe, niska dawka minoksydylu w formie doustnej (1 mg raz dziennie) może być potencjalnym leczeniem łysienia indukowanego chemioterapią, jednak te badania również wymagają dalszej ewaluacji.
Doustny minoksydyl – zastosowanie i dawkowanie
Dawki minoksydylu stosowanego doustnie są bardzo zróżnicowane, od 0,25 mg do 10 mg/dobę, w różnych schematach, 1–4 razy dziennie. Czas trwania większości badań klinicznych badań wynosił od sześciu do 12 miesięcy. Pomimo różnych schematów podawania wyniki badań klinicznych sugerują, że minimalny czas to 6 miesięcy, aby uzyskać jakąkolwiek reakcję w zakresie gęstości włosów. Jednak potrzebne są kolejne randomizowane badania kliniczne, z różnymi dawkami i schematami, aby uzyskać dokładniejsze informacje na temat dawkowania [1-8].
Co ciekawe, minoksydyl w niskiej dawce do stosowania doustnego wykazał obiecujący profil bezpieczeństwa i skuteczności w leczeniu różnych schorzeń włosów, w tym łysienia androgenowego u mężczyzn oraz łysienia typu żeńskiego.
Zwykle początkowa niska dawka dla mężczyzn z łysieniem androgenowym wynosi 1–5 mg/dzień, w zależności od preferencji lekarza oraz stanu pacjenta. W przypadku łysienia typu żeńskiego dawka jest niższa i wynosi 0,5–1 mg/dzień
[1-8]. Maksymalna dawka zazwyczaj wynosi 5 mg/dzień. Jeśli pacjenci dobrze reagują na leczenie bez poważnych skutków ubocznych, dawkę można stopniowo zwiększać, ponieważ skuteczność wydaje się zależna od dawki. Pacjenci mogą stosować taki schemat leczenia długoterminowo, jeśli wynik leczenia jest zadowalający [1-8].
Działania niepożądane minoksydylu
Minoksydyl do stosowania miejscowego jest uważany za bezpieczny, jednak niektórzy pacjenci doświadczyli działań niepożądanych po jego zastosowaniu. Najczęstszym skutkiem ubocznym minoksydylu jest kontaktowe zapalenie skóry z typowymi objawami, takimi jak świąd i łuszczenie się skóry. Występowanie tego działania jest niższe przy stosowaniu 2% niż przy 5% minoksydylu.
Chociaż może wystąpić reakcja alergiczna na minoksydyl, jest to rzadkie. Jeśli pacjenci są uczuleni na glikol propylenowy, nośniki powinny zostać zastąpione glikolem butylenowym, gliceryną lub polisorbatem.
Hipertrychoza zależy od stężenia minoksydylu, przy czym najwyższe występowanie niepożądanego owłosienia obserwuje się u osób leczonych 5% minoksydylem. Występuje częściej u kobiet niż u mężczyzn, a chociaż nie ma jednoznacznego wyjaśnienia, niektóre kobiety mogą mieć więcej mieszków włosowych wrażliwych na minoksydyl niż inne. Samorzutne ustąpienie występowało najpierw na twarzy i ramionach (1–3 miesiące), a następnie na nogach (4–5 miesięcy) po zakończeniu stosowania minoksydylu [8]. Zakładano, że nadmierne miejscowe stosowanie może powodować wchłanianie systemowe, prowadząc do nadmiernego owłosienia w obszarach nieleczonych.
Minoksydyl w formie preparatów do doustnego stosowania jest w przeważającej mierze metabolizowany w wątrobie poprzez sprzęganie z kwasem glukuronowym. Zmetabolizowany minoksydyl jest wydalany przez nerki 3–4 godziny po podaniu, jednak właściwość wazodylatacyjna może utrzymywać się nawet do 72 godzin [1-3, 8, 9]. Zgłaszano poważne działania niepożądane, w tym zatrzymanie sodu i płynów oraz skutki sercowo-naczyniowe (np. choroba niedokrwienna serca, wysięk w worku osierdziowym i nadciśnienie płucne) w przypadku systemowego podawania minoksydylu [8]. Zgłaszano występowanie choroby niedokrwiennej serca, co mogło być spowodowane zwiększonym zapotrzebowaniem na tlen w wyniku wzrostu częstości akcji serca. Wysięk w worku osierdziowym wywołany minoksydylem występuje u około 5% pacjentów przy nieznanym mechanizmie. Nadciśnienie płucne wynika ze zwiększonego ciśnienia krwi w tętnicy płucnej [1, 8]. Historia minoksydylu doskonale więc pokazuje, jak przypadek potrafi odmienić przeznaczenie leku – z preparatu stosowanego w leczeniu nadciśnienia stał się on skutecznym i powszechnie stosowanym środkiem w terapii łysienia.
Bibliografia
1. Oral minoxidil treatment for hair loss: A review of efficacy and safety, Randolph, Michael et al. Journal of the American Academy of Dermatology, Volume 84, Issue 3, 737 – 746
2. Gupta A.K., Talukder M., Williams G., Comparison of oral minoxidil, finasteride, and dutasteride for treating androgenetic alopecia, „Journal of Dermatological Treatment”, 2022, nr 33(7), s. 2946-2962, doi: 10.1080/09546634.2022.2109567.
3. Penha M.A. i in., Oral Minoxidil vs Topical Minoxidil for Male Androgenetic Alopecia: A Randomized Clinical Trial, „JAMA Dermatology”, 2024, nr 160(6), s. 600-605, doi: 10.1001/jamadermatol.2024.0284. Randolph M., Tosti A., Oral minoxidil treatment for hair loss: A review of efficacy and safety, „Journal of the American Academy of Dermatology”, 2021, nr 84(3), s. 737-746.
4. do Nascimento I.J.B. i in., Effect of Oral Minoxidil for Alopecia: Systematic Review, „International Journal of Trichology”, 2020, nr 12(4), s. 147-155, doi: 10.4103/ijt.ijt_19_20.
5. Modha J.D., Pathania Y.S., Comprehensive review of oral minoxidil in alopecia, „Journal of Cosmetic Dermatology”, 2022, nr 21(11), s 5527-5531, doi: 10.1111/jocd.15324.
6. Vañó-Galván S. i in., Safety of low-dose oral minoxidil for hair loss: A multicenter study of 1404 patients, „Journal of the American Academy of Dermatology”, 2021, nr 84(6), s. 1644-1651, doi: 10.1016/j.jaad.2021.02.054.
7. Rudnicka L. i in., European expert consensus statement on the systemic treatment of alopecia areata, „Journal of the European Academy of Dermatology and Venereology”, 2024, nr 38(4), s. 687-694, doi: 10.1111/jdv.19768.
8. Int. J. Sci. R. Tech., 2025 2(7) A Multidisciplinary peer-reviewed Journal www.ijsrtjournal.com [ISSN: 2394-7063] Minoxidil: A Comprehensive Review of its Mechanism, Efficacy, Safety in Treating Hair Disorders Dr. S. Swarnalatha*, K. Gokulapriya
9. Feaster B, Onamusi T, Cooley JE, McMichael AJ. Oral minoxidil use in androgenetic alopecia and telogen effluvium. Arch Dermatol Res. 2023 Mar;315(2):201-205. doi: 10.1007/s00403-022-02331-5. Epub 2022 Mar 4. PMID: 35244759
10. Ly N, McClure EM, Hordinsky MK, Farah RS, Park SY. Safety and Efficacy of Minoxidil Treatment in Scarring Alopecia: A Scoping Review. J Drugs Dermatol. 2024 Mar 1;23(3):146-151. doi: 10.36849/jdd.7743. PMID: 38443124.
11. Kuo AM, Reingold RE, Ketosugbo KF, Pan A, Kraehenbuehl L, Dusza S, Gajria D, Lake DE, Bromberg JF, Traina TA, Fornier MN, Gucalp A, 11. D’Alessandro BM, Rotemberg V, Dauscher M, Shapiro J, Goldfarb SB, Markova A, Lacouture ME. Oral minoxidil for late alopecia in cancer survivors. Breast Cancer Res Treat. 2024 Dec;208(3):491-499. doi: 10.1007/s10549-024-07440-5. Epub 2024 Aug 4. PMID: 39097564.
12. Martora F, Vastarella M, Fattore D, Patri A, Fabbrocini G, Cantelli M. Oral Minoxidil for Chemotherapy-Induced Alopecia. Skin Appendage Disord. 2022 Nov;8(6):508-510. doi: 10.1159/000525463. Epub 2022 Jul 6. PMID: 36407639; PMCID: PMC9672872.
